დვალეთი ოდითგანვე საქართველოს ძირძველი კუთხე იყო, რომელიც ჟამთა სიავის გამო ოსეთის შემადგენლობაში მოექცა. დვალეთი არის ტერიტორია, რომელიც მდებარეობს ცენტრალური კავკასიონის მაღალმთიან ზოლში, იგი შემოსაზღვრულია აღმოსავლეთიდან დარიალის ხეობით, დასავლეთიდან მამისონის უღელტეხილით, ჩრდილოეთიდან ნარის აუზის ხეობებითა და სამხრეთიდან კი დიდი ლიახვის შენაკადთა ხეობებით. ქართული სახელმწიფოებრიობის წარმოშობის დღიდან, ვიდრე გვიან შუა საუკუნეებამდე დვალეთი საქართველოს სახელმწიფოს ერთიან პოლიტიკურ-ეკონომიკურ და კულტურულ წრეში იყო მოქცეული.

დვალების შესახებ ვახუშტი ბატონიშვილი წერს: სარწმუნოებით არიან ძუელად ქრისტეანნი და სამწყსონი ნიქოზლისანი და უფროს დუალნი, არამედ აწინდელთ ჟამთა დუალნი სახელით ოდენ ქრისტეანნი, რამეთუ იმარხვენ დიდმარხუასა, ხატთა, ეკლესიათა და სამღვდელოთა პატივსა უყოფენ”. დვალეთი არის დაახლოებით 600 კვ.კმ ფართობის ტერიტორია.

დვალეთი – ტერიტორია, რომელიც მდებარეობს ცენტრალური კავკასიონის მაღალმთიან ზოლში, იგი შემოსაზღვრულია აღმოსავლეთიდან დარიალის ხეობით, დასავლეთიდან მამისონის უღელტეხილით, ჩრდილოეთიდან ნარის აუზის ხეობებითა და სამხრეთიდან კი დიდი ლიახვის შენაკადთა ხეობებით. დღეს ეს ტერიტორია რუსეთის ფედერაციის შემადგენლობაშია, კერძოდ კი ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკის შემადგენლობაში.

ისტორიულად დვალეთი შუა საუკუნეებში საქართველოს პოლიტიკურ საზღვრებში შემოდიოდა. კულტურულად და ეკონომიკურად ქართლთან იყო დაკავშირებული, ხოლო გვიან შუა საუკუნეებში მის დასავლეთ კუთხეს ითვისებდა იმერეთის მეფე და რაჭის ერისთავი.

დვალები წმინდა ქართული წარმომავლობისა იყვნენ. მათი შთამომავლები არიან: დვალი, დვალიშვილი, დვალიძე, დვალაშვილი, ქასრაძე, ცხოვრებაშვილი. ქრისტიანაობა დვალეთში VI საუკუნის შუა წლებიდან გავრცელდა, იგი შედიოდა ნიქოზის ეპარქიაში. დვალეთში უაღრესად პატრიოტი და განათლებული ხალხი ცხოვრობდა, აქ დიდად განვითარებული იყო ქართული კულტურა.

• 

ქართული წყაროთმცოდნეობა იცნობს იოანე დვალს, რომელიც ცხოვრობდა XI საუკუნეში, იოანე დვალი ეწეოდა კალიგრაფიულ მოღვაწეობას, მას გადაუწერია ,,თვენი”, მანვე 1055 წელს გადაწერა ,,წმინდა ბასილის ცხოვრება”, რომელიც დაწერილია ნუსხურით. დვალები აქტიურ კალიგრაფიულ მოღვაწეობას ეწეოდნენ, მიქაელ დვალს გადაუწერია ,,ჟამნი”, სტეფანე დვალს ,,ჟამისწირვათა კრებული”. გიორგი დვალს გადაუწერია ,,ლაბეჭინის ოთხთავი”, რასაც XIII საუკუნეს მიაკუთვნებენ. დვალი მამების ღვაწლი დიდია ქართული კულტურის განვითარების ისტორიაში. XIV საუკუნეში დამასკოში ქრისტიანობისთვის ეწამა ნიკოლოზ დვალი, მას თავი მოჰკვეთეს. ჩვენი წინაპრები ცდილობდნენ დვალეთის კლიტეები ყოველთვის ხელს ჰქონოდათ და არ დაეთმოთ ეს ქართული მხარე.

საქართველოს მოსაზღვრე ერთ ერთი ჩრდილოკავკასიური რესპუბლიკაა ყარაჩაი-ჩერქეზეთი, რომელის ტერიტორიაზეც საუკუნეების განმავლობაში სხვადასხვა მოდგმის ხალხი სახლობდა. ეს ტერიტორია უშუალოდ ემეზობლება სვანეთის მხარეს ჩრდილოეთის მხრიდან. ჩრდილო კავკასიის სხვა რესპუბლიკებისგან განსხვავებით აქ შემორჩენილია რამდენიმე გუმბათიანი ეკლესია, მათ შორის კი ერთ ერთია სწორედ შოანა, რომელზეც მოგითხრობთ წარმოდგენილ სტატიაში.

შოანას ტაძარი მდებარეობს მდ. ყუბანის მარცხენა სანაპიროზე, კარაჩაევსკის ჩრდილოეთით 7 კმ-ზე, ამავე სახელწოდების მთა შოანაზე. ტაძარი წმინდა გიორგი სახელობისაა და, სავარაუდოდ, X საუკუნით შეიძლება დათარიღდეს.

დასავლეთ საქართველო ყოველთვის იყო ბიზანტიის იმპერიის ყურადღების ცენტრში, მათ შორის კი გამორჩეულად ეგრის-აფხაზეთის სამეფო, ამ სამეფოს გავლით ბიზანტია კავკასიის ჩრდილოეთით მცხორებ ხალხსაც უკავშირდებოდა. ბიზანტიურ წყაროებში შემორჩენილია კონსტანტინეპოლის პატრიარქის ნიკოლოზ მისტიკოსის წერილი, რომელიც მან მისწერა ეგრის-აფხაზეთის მეფე გიორგი II-ს (922-957): ,,შენმა ღვთისმოსავობამ და უმწიკვლო ქცევამ აღგვიძრა სიყვარული შენდამი, შენი ღვთისმოსავობის საბუთია ღვთისნიერი სწრაფვა, რომელიც გამოიჩინე ალანთა ტომის მიმართ, განანათლე ალანთა მმართველი და ყველა მასთან ერთად, ვინც ღირსი გახდა წმინდა ნათლისღებისა”. ამ წერილის მიხედვით, აშკარაა მეფე გიორგის ღვაწლი ალანთა გაქრისტიანების საქმეში. ამ დროს ალანები სწორედ აღნიშნულ ტერიტორიაზე სახლობდნენ ქართველებთან, კერძოდ სვანებთან, ერთად. გიორგი II-ის შემდეგ მისი გზა გააგრძელა მისმავე ვაჟმა ლეონ III-მ.

ტერიტორია სადაც დგას შოანას ეკლესია საუკუნეების განმავლობაში ქართველებით, კერძოდ კი სვანებით იყო დასახლებული. მდინარეების ყუბანის და ბაქსანის, ჩეგემის, ჩერეკის და სხვა სათავეების მნიშვნელოვანი ნაწილი, კერძოდ ყარაჩაის მხრიდან _ ლაბგვიარი (ახლანდელი ულუ კამის ხეობა) და ყაბარდოს მხრიდან _ თეგენი, XIX საუკუნის პირველ ნახევარში, (1834 წლამდე) სვანეთის სამთავროში შედიოდა, რისთვისაც სვანები იღებდნენ სათანადო გადასახადს იქ დასახლებული ყაბარდო-ბალყარელებისაგან.

წერილობითი წყაროებითაც დასტურდება, რომ 1834 წლამდე საქართველოს (სვანეთის სამთავროს და ზოგიერთ სვანურ თემს) ეკუთვნოდა შედარებით ვრცელი მიწები მდ. თერგის, ყუბანისა და ბაქსანის სათავეებთან. დადეშქელიანები სვანეთის სამთავროს უკიდურეს ჩრდილოეთ პუნქტს _ ურუსბიევოს თავიანთ საკუთრებად თვლიდნენ და სივრცეს იალბუზიდან მოყოლებული ვიდრე ჩეგემამდე საქართველოს ტერიტორიად მიიჩნევდნენ. 1834 წელს ბარონ როზენის მიერ სვანეთში საზღვრების აღსაწერად გაგზავნილმა სამხედრო მოხელე შახოვსკიმ სვანეთის სამთავროს ყოველი მხრიდან ჩამოაჭრა ტერიტორიები.

სვანეთის მთავრის ქვრივი დიგორხან დადეშქელიანი-გარდაფხაძისა, რომლის ტიტულატურა იყო ,,მბრძანებელი ბაქსანის მდინარის სათავისა, ყუბანისა, დალისა და ანგურისა” დიდი ხნის მანძილზე ითხოვდა ისტორიული სამართლიანობის აღდგენას. არქივში დაცულია მისი წერილი ბარონ როზენისადმი, სადაც აღწერილია სვანეთის ტერიტორიების ჩამოჭრის ისტორია.

X_XII საუკუნეებში ყუბანის სათავეებთან სვანთა დასახლების ერთი საყურადღებო ფაქტია მოხსენიებული ბერძენი ავტორების მიერ. ეს ეხება იქ მდებარე ისეთ ქალაქებს, როგორიც იყო ფუსტი და სხემირისი. ფუსტი, როგორც სამლოცველო, დღესაც არის სვანეთში. სხუმარისი იგივე ,,ცხუმისი” უნდა იყოს, რაც სვანურად რცხილნარს ნიშნავს.

როგორც აღვნიშნეთ, შოანას ეკლესია არის შოანას მთაზე. როგორც სამეცნიერო ლიტერატურაშია ცნობილი ოსები მთასაც და მონასტერსაც შონს ეძახიან და არა შოანას, ისინი მხოლოდ ლოცვის დროს იტყვიან ხოლმე: ,,შოან უასთირჯი” (უასთირჯი ოსურად წმინდა გიორგის ნიშნავს). ეს ტერმინი ძველირანულ პერიოდს განეკუთვნება და ღვთაებას, ღვთაებრივ წმინდანს ნიშნავს. ასე რომ, ,,შოან უასთირჯი” სვანეთის წმინდა გიორგია, რადგან ,,შოან” სვანურ ენაზე ,,სვანეთს” ნიშნავს, ოსებისთვის კი ეს ტერმინი გაუგებარია.

ამრიგად, ტერიტორია, სადაც შოანას ტაძარი მდებარეობს, საუკუნეების განმავლობაში ქართველთა საკუთრებას წარმოადგენდა, სადაც დასახლებული იყო ქართული მოსახლეობა. დროთა განმავლობაში აღნიშნულ ტერიტორიაზე ალანები, ჩერქეზები და ყაბარდოელები დასახლდნენ, რამაც გამოიწვია ადგილობრივი მოსახლეობის ასიმილაცია ამ ხალხთან. დღეს მათ შესახებ მხოლოდ ტოპონიმებით შეგვიძლია ვიმსჯელოთ. ყუბანისა და ბაქსანის ტერიტორიაზე სვანთა დასახლებამ თავისი კვალი დატოვა ისეთი ტოპონიმების სახით, როგორიცაა: ,,უშკულანი” _ უშგული, ხუმარა _ ცხუმარა, სხუმარა; ლაშკუთ _ ლაშხეთი. უშგული, ცხუმარა და ლაშხეთი დღევანდელ სვანურში მოქმედი ტოპონიმებია, ხოლო უშკულანი და ხუმარა ყუბანის სათავეებთან, ლაშკუთი კი მდ. ბაქსანთან.              

ხელოვნებათმცოდნეები აღნიშნავენ შუანას ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძრის მსგავსებას ,,აფხაზური ჯგუფის” ეკლესიებთან, კერძოდ სოფლების _ ლოოს, ბზიფის, ლიხნეს, ბიჭვინთის, ანაკოფიის, ახალი _ ათონის, მოქვის ეკლესიებთან. ყველა ეს ტაძარი X_XI საუკუნეებშია აგებული.

ტაძრის შესწავლისას აღმოჩენილია წარწერა, რომელიც სამწუხაროდ დღეს დაკარგულია, მასზე მოხსენიებულია მეფე ლეონი, მკვლევართა ნაწილი მას ბიზანტიის იმპერატორ ლეონად მიიჩნევს, თუმცა სავსებით შესაძლებელია, რომ ეს იყოს ლეონ III აფხაზთა მეფე (957-967), მისი მოღვაწეობა საოცრად ემთხვევა მკვლევარების მიერ ტაძრის დათარიღებას X საუკუნით.             

ქართველი და ინგუში ხალხის ურთიერთობა საუკუნეებს მოიცავს, ეს ურთიერთობა დღემდე გრძელდება და საკმაოდ მჭიდრო კავშირით არის დაკავშირებული ეს ორი ხალხი ერთმანეთთან.

კულტურული თვალსაზრისით ინგუშეთის ტერიტორიაზე, კერძოდ კი დღევანდელი ჯეირახის რეგიონში შემორჩენილია რამდენიმე ქრისტიანული ეკლესია, რომელთა მშენებლობა საქართველოს უკავშირდება, მათ შორის გამორჩეული და განსაკუთრებულია ტყობა-ერდი, რომლის შესახებაც ქართული საზოგაოება გარკვეულწილად ინფორმირებულია.

პირველი ცნობები ამ უნიკალური ქრისტიანული ეკლესიის შესახებ ეკუთვნის რუსეთის არმიის კვარტირმეისტერს შტედერს, რომელმაც 1781 წელს აზომა და აღწერა ის. შემდეგშიც არაერთი მკვლევარი დაინტერესდა ამ ძეგლით, მათ შორის დიმიტრი ბაქრაძე, გიორგი ჩუბინაშვილი, გივი ღამბაშიძე. 1941 წელს ძეგლის შესწავლა დაიწყო აკად. გიორგი ჩუბინაშვილმა, რომელმაც მოგვცა ტყობა-ერდის ხუროთმოძღვრული ძეგლის ზუსტი მეცნიერული ანალიზი.

• 

• 

ეკლესია შეიცავს მშენებლობის სხვადასხვა პერიოდის ნიშნებს, რაც იმის მაუწყებელია, რომ ტყობა-ერდს თავისი ხანგრძლივი არსებობის მანძილზე არაერთგზის ნგრევა, აღდგენა და გადაკეთება განუცდია. მის მშენებლობაში გამოყოფენ სამ ძირითად ეტაპს: მშენებლობის პირველი პერიოდი მიეკუთვნება, არსებული საკურთხევლის იატაკის დონეზე აღმოჩენილ ადრინდელი ეკლესიის საკურთხევლის საძირკველს, რომელიც VIII-IX საუკუნეებით თარიღდება, IX საუკუნისათვის ტაძარი ძლიერ დაზიანებულა. ძეგლის მშენებლობის მეორე პერიოდი თარიღდება X-XI საუკუნეებით, რასაც ძეგლზე შემონახული წარწერაც ადასტურებს, ასევე ამ ეპოქისათვის დამახასიათებელი ქართული ხუროთმოძღვრების სხვადასხვა ნიშნების – კედლების წყობის შესრულების მანერის, ორნამენტაციისა და სხვათა მიხედვით. მესამე პერიოდს განეკუთვნება XV-XVI საუკუნეები, ამ დროისათვის ძეგლს ჩამონგრეული ჰქონია ჩრდილოეთის და სამხრეთის ნაწილები.

ტყობა-ერდის ტაძრის სახელწოდებასთან დაკავშირებით, საინტერესო მოსაზრება აქვს გამოთქმული გივი ღამბაშიძეს, ის ეკლესიის სახელს ასე განმარტავს: ,,ერდი ითარგმნება, როგორც ღმერთი, სული, წმინდა, ხოლო ტყობა (თობა) დაკავშირებულია წმინდა თომა მოციქულის სახელთან ანუ თომაწმინდა, რომელმაც შემდეგ პერიოდში სახეცვლილება განიცადა, საქართველოში მრავლად არის წმინდანთან დაკავშირებული ტოპონიმები გიორგიწმინდა, ელიაწმინდა, ნინოწმინდა და სხვა. გივი ღამბაშიძის განმარტებით ტყობა-ერდი უნდა ყოფილიყო ძველი თომა-ერდი, ანუ იგივე წმინდა თომას ეკლესია. რუსული წყაროების მიხედვით თომა მოციქულს საქართველოში უქადაგია, შესაძლებელია ტყობა-ერდი მართლაც იყოს დაკავშირებული თომა მოციქულის სახელთან.

ტყობა-ერდის ქართული ქრისტიანული ხუროთმოძღვრებისათვის დამახასიათებელი სამეკლესიანი ბაზილიკაა გარშემოსავლელით სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ცენრალური და ჩრდილოეთის ეკლესიების საკურთხევლები ,,დარბაზიდან” საფეხურებით იყო ამაღლებული, ეკლესიაში სამი მხრიდან იყო შესასვლელი.

ადრე შუა საუკუნეებში საქართველოში შემუშავდა ბაზილიკის თავისებური ვარიანტი, რომელსაც ქართველმა მეცნიერებმა ,,სამეკლესიიანი ბაზილიკა” უწოდეს. გარედან თავისი ,,პროფილით”, იგი არ განსხვავდება ჩვეულებრივი სამნავიანი ბაზილიკისაგან, მაგრამ შიგნით ნავები ბოძებით კი არ არის გამოყოფილი, არამედ კედლებითაა გათიშული, ე.ი. არსებითად, აქ ერთ შენობაში გაერთიანებულია სამი დამოუკიდებელი სამლოცველო.

ტყობა-ერდის ტაძრის არქეოლოგიური შესწავლისას აღმოჩნდა რამდენიმე ეპიგრაფიკული ძეგლი. ასომთავრულით ნაწერი ქვები ოდესღაც ეკლესიის სხვადასხვა ადგილას ყოფილა ჩაშენებული. ორი წარწერა XX საუკუნის დამდეგს გადაიტანეს გროზნოს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში. წარწერაზე ასეთი ტექსტი იკითხება: ,,ქრისტე ადიდე აღმოსავლეთისა პატრიარქი მელქისედეკ, ამინ”, მეორე წარწერა კი ასე იკითხება: ,,მოიხსენე სული გიორგი ეპისკოპოსისა”. როგორც ჩანს, წარწერაში ნახსენები პატრიარქი XI საუკუნის I მესამედის მოღვაწე სვეტიცხოვლის მშენებლობის ხელმძღვანელი საქართველოს კათოლიკოს პატრიარქი მელქისედეკ I უნდა იყოს. მელქისედეკი არის საქართველოს პირველი კათოლიკოს პატრიარქი, რომელიც მოიხსენიება წერილობით წყაროებში.

არქეოლოგიური მუშაობისას აღმოჩნდა კიდევ ორი წარწერა:

1. ,,სახელითა ღმრთისაითა შემიწყალე”,

2. ,,სახელითა წმიდა გიორგისითა, მე, გიორგი ეპისკოპოსმან”,

3. ,,ქრისტე შეიწყალე მრღვფი” მეოთხე წარწერა არ იკითხება.

გარდა აღმოჩენილი წარწერებისა არის კიდევ ერთი წარწერა, რომელიც მილერის მიერ არის აღმოჩენილი: ,,ქრისტე შეუნდვენ არსენს, მ”. წარწერა პალეოგრაფიულად X საუკუნის II ნახევრით თარიღდება.

თეიმურაზ ბატონიშვილი წერდა, რომ თემურ-ლენგის შემოსევებამდე ჩრდილოეთ კავკასიის მოსახლეობა ქართულ ენაზე ლაპარაკობდა. როგორც ჩანს ინგუშეთში ქართული ენა ფართოდ ყოფილა გავრცელებული, თუმცა შემდგომში მისი განვითარება ვერ მოხდა. XV საუკუნის შემდეგ ინგუშეთში ქართული ენის კვალი იკარგება.

კახიბი ერთ ერთი ძველი აულია დაღესტანში. ის მახაჩკალიდან 160 კილომეტრში მდებარეობს. კახიბი – ეს არის სამი აულის საერთო სახელწოდება, სახელი წარმოდგება ქართული სიტყვისგან ,,კახი“.

• 

აულის მთავარი ღირსშესანიშნაობა რა თქმა უნდა არის კოშკები, რომლებიც საოცრად ერწყმის ადგილობრივ ლანდშაფტს. ეს კოშკები თარიღდება 8-10 საუკუნეებით.

https://conlaich.livejournal.com/173864.html

კოშკოვანი სოფლის – გოორის დაარსების თარიღი 17-18 საუკუნეებს უკავშირდება. არსებობს თქმულება, რომ ის დააარსა გიდატელის შამხლის შვილმა, რომელსაც 6 შვილი ჰყავდა და მისი სამმართველო ტერიტორია თავის შვილებს დაუნაწილა. მათ შორის გოორი ერგო უმცროს შვილს.

გადმოცემის მიხედვით პირველი სოფელი დასახლებული იყო ტყის პირას, მაგრამ უფრო დიდი სოფლების ხშირი შემოსევების შემდეგ მოსახლეობამ გადაწყვიტა შედარებით რთულად მისასვლელ ადგილას აეშენებიათ გამაგრებული და კოშკებით დაცული სოფელი. თქმულების მიხედვით ეს კოშკოვანი სოფელი ისლამის გავრცელებამდე უნდა დაარსებულიყო დაღესტანში, რადგანაც სოფლის განაპირას არის შემორჩენილი სასაფლაოები სადაც ჯვრებია გამოსახული.

• 

• 

კოშკების სიმაღლე 10-15 მეტრამდეა, ოთხკუთხაა და ოთხ სართულიანი. მასში გამოკვეთილია სარკმლები, რომლებსაც მტრის შემოსევის დროს კოშკში შეფარებული ჯარისკაცები თავდასხმისთვის იყენებდნენ. როგორც ამბობენ ადგილობრივ მცხოვრებლებს გრძელვადიანი ალყის გაძლებაც შეეძოთ აქ. ლეგენდის თანახმად ეს კოშკები ერთმანეთთან მიწისქვეშა გვირაბებით იყო დაკავშირებული.

კოშკებზე გამოსახულია პიქტოგრამები.

http://xn--80aqaedff6b6c2b.xn--p1ai/selskie-poseleniya/goor

• 

• 

• 

• 

სტატისტიკის მიხედვით, ყოველი მეორე მეჩეთი რუსეთში მდებარეობს დაღესტანში, თუმცა შუა საუკუნეებში ვიდრე იქ ისლამი გავრცელდებოდა ქრისტიანული ქვეყანა იყო. ცენტრალური და მთიანი დაღესტანი ისტორიულად ყოველთვის დაკავშირებული იყო  საქართველოსთან…

ქართული და არაბული წერილობითი წყაროების მიხედვით დაღესტანში, კერძოდ კი ავარეთში ქრისტიქანობა VII საუკუნიდან XVI საუკუნემდე იყო გავრცელებული. გიორგი V ბრწყინვალესა და კათოლიკოსის ექვთიმე III ეპოქაში მთიანი დაღესტნის ტერიტორიაზე სამი საეპისკოპოსო (ხუნძახის, ანწუხის და წახურის) სახელდება. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ დაღესტანი იყო ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიის სამიტროპოლიტო. მეფე დემეტრე II თავდადებულის დროს დაღესტანში მისიონერულ საქმიანობას ეწევა პიმენ სალოსი, რომლის შესახებაც მოგვითხრობს ჟამთაღმწერელი – ,,ხოლო ამათვე ჟამთა ბრწყინავდა პიმენ სალოსი, რომელი გარეჯით წარმოვიდა და დაემკვიდრა ბელაქანსა, ქუაბსა რასმე, რომელმან ნათესავი ლეკთა წარმართობისაგან მოაქცივნა, რომელნი ჰგიან სარწმუნოებასა ქრისტესა’’. დაღესტანში ქართული ქრისტიანობის გავლენის შესახებ წერს გერმანელი მოგზაური გიულდენშტედტი.

აქ აღმოჩენილია ქართულენოვანი წარწერები, მათი ნაწილი კი _ შესრულებილი ქართულ და ხუნძურ ენებზე, ზოგი X-XI საუკუნით თარიღდება, ზოგიც უფრო გვიანი ხანით. ეს კი დაღესტანში ქართული ენისა და დამწერლობის ფართო გავრცელებაზე მეტყველებს. წერილობით ძეგლებს შორის აღსანიშნავია ნუსხურით შესრულებული ლიტურგიკული ხასიათის ხელნაწერის ტექსტის ფრაგმენტები XVI საუკუნის II ნახევრით დათარიღებული.

ქრისტიანობამ დაღესტანში გავრცელება დაიწყო VII საუკუნიდან, პროფ. მაგომედოვი ამ პერიოდის ოთხ სამლოცველოს ასახელებს ავარეთში. თუმცა არც ერთი მათგანი სრული სახით არ არის შემორჩენილი, არც მათი სახელები ვიცით, დარჩენილია მხოლოდ საძირკველი.

ერთადერთი ეკლესია, რომელიც ჩვენამდეა მოღწეული მდებარეობს, ავარეთის, ყოისუს ხეობაში, სოფელ დათუნასთან, საიდანაც მოდის მისი სახელწოდება დათუნას ეკლესია. ეკლესია დარბაზული ტიპისაა.

დათუნას ეკლესიისადმი ისევე როგორც სხვა დაღესტნური და ჩრდილო კავკასიაში არსებული ქრისტიანული ეკლესიებისადმი ადგილობრივი მოსახლეობა მოწიწებით და რიდით არის გამსჭვალული. გადმოცემის მიხედვით ეკლესიის ირგვლივ სოფლებში ქართველები ყოფილან დასახლებულნი. კავკასიური ომების დროს ეკლესიის ეზო მეამბოხე მთიელთა შეკრების ადგილი ყოფილა.

http://www.ng.ru/ng_religii/2001-10-10/8_destiny.html

https://www.kavkazr.com/a/30168299.html