საუკუნეების განმავლობაში ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხებში ქრისტიანობასთან ერთად ვრცელდებოდა ქართული ენა და ქართული დამწერლობა, დღეს ჩრდილოეთ კავკასიის რესპუბლიკები სარგებლობენ კირილიცის ბაზაზე შექმნილი სლავური ანბანით, რაც მათი ბგერის ჟღერადობას საკმაოდ ჩამორჩება, ამის გამო უწევთ გამოიყენონ რამდენიმე ასოთშეთანხმება და უფრო გაართულონ ანბანი. ქართული ანბანის შემთხვევაში კი უფრო მარტივად იყო საქმე და ეს დაღესტანში აღმოჩენილი ქართული წარწერების საფუძველზეც შეგვიძლია დავინახოთ.

გასული საუკუნის 40-იანი წლებიდან აქტიურად დაიწყო ჩრდილოეთ კავკასიის ქრისტიანული არქიტექტურის კვლევა, სხვადასხვა რეგიონში ჩატარდა რამდენიმე არქეოლოგიური ექსპედიცია, რამაც გამოავლინა ძალიან ბევრი არტეფაქტი და მეცნიერებმა დაიწყეს მათი კვლევა.

ხუნძახის ჩრდილოეთით სოფელ ჰალაში 1949 წელს აღმოჩნდა წარწერა, რომელიც შესრულებულია ქვის ფილაზე. ქვის წინდა მხარის შუაში ღრმა ჩაღარვით გამოყვანილია ჯვარი. ჯვრის სიმაღლე 14, 5 სმ, გარდიგარდმო ფრთის სიგრძე 9, 4 სმ, სიგანე 1, 4 სმ.

წარწერა შესრულებულია ნარევი მრგვლოვანი და ნუსხური დამწერლობით და იკითხება: ,,ჯოÂარი ქრისტÀსი ოÂფალო განუსვენე სულსა ჩახუტისსა”. წარწერაში მოხსენიებულია საკუთარი სახელი ჩახუტი, რომლის მოხსენებასაც შესთხოვენ უფალს. წარწერის შინაარსის მიხედვით იგი საფლავის წარწერაა.

უფრო საყურადღებოა მეორე წარწერა, ქვის ჯვარი, რომელიც ნაპოვნია 1950 წელს ხუნძახთან ახლოს, სადაც წინათ ქრისტიანული სასაფლაო უნდა ყოფილიყო.

ჯვარი გამოკვეთილია კირქვისაგან. სიმაღლე 14 სმ-ია, გარდიგარდმო ფრთის სიგრძე 10 სმ, სისქე დაახლოებით 4 სმ. წარწერა შესრულებულია მრგვლოვანისა და ნუსხურის ნარევით. წარწერა აქაც ჩაღარვითაა გაკეთებული. ჯვარს კიდეებზე უვლის არშია, ცენტრში კი მრგვალი ორნამენტია გამოყვანილი. წარწერა ასე იკითხება: ,,ჯოვარი ქრისტესი, წმიდაო ათორმეტნო მოციქულნო შეიწყალე ერისთავი ბერიტა, თიმალატაწობეგ ამინ უფალო”. სიტყვა ,,თიმალატაწობეგ” ხუნძურია და ნიშნავს შეიწყალე ბავშვები.

ამრიგად, ეს წარწერა ორენოვანია, სავარაუდოდ ის XIV საუკუნეზე გვიანდელი არ უნდა იყოს.

ქართული და ქართულ-ხუნძური წარწერები, რომლებიც დაღესტნის მთიანი რაიონებიდან ვლინდება, მრავალმხრივაა საინტერესო. იგი მნიშვნელოვანია დაღესტნის ხალხთა ისტორიის ზოგი საკითხის გასარკვევად. იგი საყურადღებოა ხუნძური ენის ისტორიის თვალსაზრისით, რადგანაც საქმე ეხება ხუნძური ენის ფიქსირების უძველეს შემთხვევას. აგრეთვე ეს წარწერები საინტერესოა საქართველო-დაღესტნის კულტურული ურთიერთობის მხრივაც.

• 

ქართულ-ხუნძური კიდევ ერთი წარწერის შესახებ წერს არნოლდ ჩიქობავა, წარწერა ამოკვეთილია თეთრი თლილი ქვის ჯვარზე, რომელიც ინახება დაღესტნის ცენტრალურ მუზეუმში მახაჩკალაში.

ჯვარი პატარაა, სიმაღლე 22 სმ, სიგანე 17 სმ, სამივე ფრთა სამწევრიანია, წარწერა 11 სტრიქონს შეიცავს: შესრულებულია ასომთავრულით და ნუსხურით. წარწერა იკითხება ასე: ,,ჯოვარი ქრისტე, შეიწყალე თეოდორე წმიდაო თეოდორე. წმიდაო სარკელი წობთეგ”.

სტატიის სრული ვერსიები შეგიძლიათ იხილოთ ფაილებში

სენტის ტაძარზე არაერთი წარწერაა შესრულებული, მათგან შეიძლება გამოიყოს ერთი წარწერა, რომელიც ტაძრის განახლების შესახებ გვაწვდის ინფორმაციას. წარწერა პირველად აღმოაჩინა რუსმა მეცნიერმა ი. ვლადიმიროვმა ტაძრის შესწავლის დროს. თუმცა წარწერის ანალიზი შემოგვთავაზა ვინოგრადოვმა, სადაც ის თავის სტატიაში სენტის ფრესკებს განიხილავს.

ღვთისმშობლის ტაძარი განაახლეს ნიკიფორეს იმპერატორობის დროს, ალანიის მფლობელების

დავითისა და მარიამის დროს,

2 აპრილს წმინდა ანტიპასხის ხსენების დღეს

თეოდორე ალანიის მიტროპოლიტის ხელით

დასაბამითგან 6473 წელს.

      ტექსტის მიხედვით ჩანს, რომ მოხდა ტაძრის განახლება და დასახელებულია იმდროინდელი საერო და სასულიერო მოღვაწეები. წარწერის მიხედვით ჩვენ შეგვიძლია განვსაზღვროთ თუ როდის მოხდა ტაძრის განახლება, თუ გადავიყვანთ თარიღს ბიზანტიური მოქცევის მიხედვით მივიღებთ 965 წელს. ამ პერიოდში მოღვაწეობდა სწორედ ბიზანტიის იმპერატორი ნიკიფორე II ფოკა (962-969).

      რაც შეეხება დავითისა და მარიამის მოხსენიებას, ჩვენს ხელთ არსებული მონაცემებით ვერ ხერხდება მათი გაიგივება რომელიმე მთავართან და მის მეუღლესთან. თუმცა წარწერის მიხედვით აშკარაა, რომ დავითი და მარიამი იმ დროისთვის ალანეთის მმართველები არიან და დაკავებული იყვნენ ტაძრების განახლებითა და მშენებლობებით.

• 

• 

      საინტერესოა ასევე ნახსნები ალანიის მიტროპოლიტი თეოდორე, ისევე როგორც დავითისა და მარიამის შემთხვევაში ვერც თეოდორეს დაკავშირება ხერხდება რომელიმე იმ დროისთვის მოღვაწე სასულიერი პირთან. აქვე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ალანიის მიტროპოლიტად პირველად იხსენიება ნიკოლოზი 997-998 წლებში, შესაბამისად თუ თეოდორე, როგორც წარწერიდან ჩანს ალანეთის მიტროპოლიტია, ამ წარწერით ეს სამიტროპოლიტო კიდევ უფრო ძველდება დაახლოებით 32 წლით.

      დღეს ჩვენს ხელთ არსებული იმფორმაცია არ გვაძლევს საშუალებას ბოლომდე მოვახდინოთ წარწერის წაკითხვა და გაანალიძება, თუნდაც იმითომ რომ ჩვენ ხელთ არ გვავქს ტაძრის წარწერის ორიგინალი და მასზე საუბარი გვიხდება სხვადასხვა ავტორების მიერ მოძიებული მასალების მიხედვით, თუმცა იმედს ვიტოვებთ, რომ სამომავლოდ შევძლებთ მაქსიმალური ინფორმაციის მოპოვებას და მას გავაცნობთ მკითხველს.

.

ინგუშების თვითსახელწოდებაა ღალღაი. ისინი ჩაჩნების მონათესავენი არიან. ინგუშური და ჩაჩნური ენები კავკასიურ ენათა ოჯახის ნახურ ჯგუფში შედის. ინგუშების თვითსახელწოდება მათი ერთ-ერთი ლოკალური ტერიტორიული ჯგუფის სახელიდან _ ღალღებიდან მომდინარეობს, რომლებსაც სხვანაირად ხამხელებსაც უწოდებდნენ. ქართული საისტორიო წყაროებით, ინგუშები ღლიღვებად იწოდებოდნენ. მათ მეზობელი ქართველი მთიელები ქისტებადაც მოიხსენიებდნენ, თუმცა ეს ეთნონიმი  ჩაჩნებსაც აღნიშნავდა.

რაც შეეხება ეთნონიმს “ინგუში”, ის წყაროებში XVIIIს-ის დასაწყისში გაჩნდა და მომდინარეობს სოფელ ონგუშტის (ანგუშტის) სახელწოდებიდან, რომელიც XVIIს- ის ბოლოსათვის იხსენიება, როგორც დიდი დასახლება. ეს სოფელი ტარსკის ველზე ჩრდილოეთ ოსეთის პრიგოროდნის რაიონში მდებარეობდა. რუსებმა ინგუშები სწორედ ამ სოფლის _ ონგუშტის საშუალებით გაიცნეს და ხალხსაც მთლიანად სოფლის სახელიდან გამომდინარე “ინგუშები” დაარქვეს, რაც შემდეგ საყოველთაოდ გავრცელდა.

• 

• 

ინგუშების მთიდან ბარში მიგრაცია XVI-XVIIსს-ში დაიწყო. მათი მიგრაციის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება ტარსკის ველი და სხვა მიწები იყო მდ. კამბელევკის ხეობაში. როგორც ჩანს, ინგუშების განსახლების არეალი, ეთნიკური ტერიტორია მუდმივი არ იყო და ხშირად იცვლებოდა. დღევანდელი განსახლების არეალი კი XVIIს-დან ჩამოყალიბდა. ინგუში ხალხის ყველაზე აღმოსავლეთი ეთნიკური ტერიტორია _ ღალღაი ასის ხეობაში იყო.

ინგუშეთი რუსეთის შემადგენლობაში 1810 წელს შევიდა. 1924 წელს შეიქმნა ინგუშეთის ავტონომიური ოლქი, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრი ქალაქ ვლადიკავკაზში მდებარეობდა. 1934 წელს ის შეერთებულ იქნა ჩაჩნეთის ავტონომიურ ოლქთან. 1936 წელს ჩეჩნეთ-ინგუშეთის ავტონომიური ოლქი გარდაიქმნა ავტონომიურ რესპუბლიკად. 1944 წელს ინგუშები, ჩაჩნებთან ერთად, დეპორტირებული იქნენ შუა აზიასა და ყაზახეთში; რესპუბლიკა გაუქმდა. ტოტალური რეჟიმის პირობებში ინგუშთა ეთნოსი გაქრობის წინაშე იდგა. 1992 წელს, რუსეთის შემადგენლობაში, დამოუკიდებელი ინგუშეთის რესპუბლიკა ჩამოყალიბდა. ჩრდილოეთ ოსეთთან შეიარაღებული კონფლიქტისა და ჩაჩნეთში ომის გამო დაახლოებით 60 ათასი ინგუში შესახლდა ინგუშეთში.

• 

• 

ძველი ინგუშური სოფლები მთის ციცაბო ფერდობებზე და ჩაკეტილ ხეობებში იყო განლაგებული.  ძალიან ხშირად საცხოვრებელი და საბრძოლო კოშკები ერთმანეთის სიახლოვეს იყო. მათ მაღალი ქვის ღობე ჰქონდათ შემოვლებული. ყველა ინგუშური საბრძოლო კოშკი არქიტექტურის ღირშესანიშნავ ძეგლს წარმოადგენს.

• 

• 

ინგუშეთის მოსახლეობა სოციალურად დიფერენცირებული არ ყოფილა. მათ არც ხანები, ბეგები და არც თავადები არ ჰყოლიათ. სისხლის აღება მთელი გვარის ვალდებულებას წარმოადგენდა, მაგრამ პირველ რიგში, ის ახლო ნათესავების _ პატრონიმიის წევრების საქმე იყო. ხშირად შურისძიება წლობით გრძელდებოდა და ის თაობიდან თაობაზე გადადიოდა. ინგუშეთში სრული სისხლის გადასახადი დაახლოებით 130 ძროხა იყო. ასეთ შემთხვევაში ახლო ნათესავები რვა-რვა ძროხას იხდიდნენ, ყველაზე დაშორებული ნათესავები კი _ თითო თხას.

ინგუშთა საზოგადოებრივ ყოფაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა სტუმართმოყვარეობა. სტუმრის ეთნიკურობასა და სარწმუნოებას მნიშვნელობა არ ჰქონდა. ოჯახის უფროსი პასუხისმგებელი იყო სტუმრის სიცოცხლეზე.  ინგუშები სუნიტი მაჰმადიანები არიან. მაგრამ ეს სარწმუნოება მათ ქვეყანაში საკმაოდ გვიან შეიჭრა და საბოლოოდ XIXს-ის პირველ ნახევარში განმტკიცდა. მანამდე იქ ქრისტიანობა იყო გავრცელებული და დღემდეა შემორჩენილი ქრისტიანული ეკლესიები, მათ შორის ყველაზე მნიშვნელობანი არის ტყობა-ერდი.

• 

• 

ტაძარი ყურადღებას იპყრობს არა მხოლოდ თავისი, გარკვეული ეპოქისათვის დამახასიათებელი, არქიტექტურით, არამედ კედლის მხატვრობის ფრაგმენტებითაც. ამჟამად, ძეგლის ცუდი დაცულობის გამო (დანგრეულია კამარა, ჩრდილოეთისა და დასავლეთის კედლები), კედლის მხატვრობა წარმოდგენილია მხოლოდ ცალკეული ფრაგმენტების სახით. ძირითადად შენახულია მხოლოდ მონახაზი მღვდელმთავართა გამოსახულებებისა საკურთხეველში და “ჯვარცმის” სცენისა სამხრეთის კედელზე. საღებავის ფენა, იშვიათი გამონაკლისის გარდა, სრულიად ჩამორეცხილია მაგრამ, მიუხედავად კედლის მხატვრობის ცუდი დაცულობისა, ეს ცალკეული ფრაგმენტები საშუალებას გვაძლევს ნაწილობრივ მაინც წარმოვიდგინოთ მოხატულობის საერთო აღნაგობის სქემა და გავარკვიოთ მისი შექმნის დრო.

აფსიდის კედელზე გაშლილი იყო: ერთი მოციქულთა და ერთი მღვდელმთავართა რეგისტრი. ზემო რეგისტრების ფიგურებიდან მხოლოდ ზოგან არის შერჩენილი სახეებისა და შარავანდების მოხაზულობა და აგრეთვე სამოსელის ქვემო კალთები და ფეხის ტერფები. ქვემო, უფრო ფართო, რეგისტრში, რომელიც აფსიდის სარკმლის ზემო დონეზე იწყება, გამოსახულია თორმეტი მღვდელმთავარი მკვეთრი ფრონტალური დაყენებით. ცალი ხელი მათ აწეული აქვთ კურთხევის ნიშნად, მეორეში დაკეცილი სახარება უჭირავთ. ამჟამად შერჩენილია მხოლოდ რამდენიმე ფიგურის მონახაზი. კედლის აღმოსავლეთ მონაკვეთზე, ზემო რეგისტრში, რომელიც სარკმლის ქვემო დონეზე თავდებოდა, მოთავსებულია ორი სცენა, რომლებსაც მაღალი სარკმელი ყოფს. სარკმლის მარცხენა მხარეს, საფიქრებელია, გამოსახული იყო “ელისაბედისა და მარიამის შეხვედრა“, რომლისგანაც ადგილ-ადგილ გადარჩენილია მხოლოდ ურთიერთისაკენ მიმართულ, ახლო მდგომ ქალების ფიგურათა კონტურები.

• 

• 

ქვემო რეგისტრში, ზემო რეგისტრის შესაბამისად, წარმოდგენილია ორი სცენა: “ჯვარცმა” და “მენელსაცხებლე დედანი საფლავთან”. “ჯვარცმის” სცენა, სამხრეთის კედლის სხვა კომპოზიციებისაგან განსხვავებით, თითქმის მთლიანად არის შენახული მონახაზის სახით. ამ კომპოზიციის იკონოგრაფიული ნიშნები ჩვეულებრივია შუა საუკუნეების ქართული ხელოვნებისათვის. ანალოგიურად აგებული კომპოზიცია გვაქვს, მაგალითად, ბოჭორმის მოხატულობაში, რომელიც XII ს-ის შუა წლებს მიეკუთვნება. ფიგურებს, საერთო სიმკაცრესთან ერთად, გარკვეული ლირიკული განწყობილება ახასიათებს, რაც მათ სტილისტიკურად აახლოებს “ჯვარცმის” სცენასთან ბოჭორმის და ბეთანიის (XIII ს. დამდეგი) მხატვრობაში. 

სამხრეთის კედლის დასავლეთ მონაკვეთში, ზემო რეგისტრში გამოსახული იყო “წმ.ევსტატეს ნადირობა“, რომელიც საქართველოში ფართოდ იყო გავრცელებული. ამჟამად კომპოზიცია ძნელად იკითხება. ჩვეულებისამებრ ის ორი ფიგურისაგან არის აგებული; მხედარი, რომელიც მშვილდით ისარს ისვრის, გამოსახულია სარკმლის მარცხნივ, მარჯვნივ კი – გაქცეული ირემი

საკურთხევლის სარკმელში შერჩენილი ორნამენტის ნაშთების მიხედვით შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ტაძრის სხვა სარკმლებიც ორნამენტით იყო დეკორირებული. ანალოგიური მცენარეული ორნამენტი გვხვდება XI–XII საუკუნეთა მრავალ ქართულ ფერწერაში.

მიუხედავად იმისა, რომ “ხოზიტა-მაირამის” ტაძარში კედლის მხატვრობის მხოლოდ უმნიშვნელო ნაშთებია შერჩენილი, ის ცალკეული თავისებურებანი, რომლებიც მჟღავნდება კომპოზიციების აღნაგობაში, აგრეთვე მონახაზ–ნახატის ხასიათი, საშუალებას გვაძლევენ დაახლოებით ვივარაუდოთ მისი შესრულების დრო. გარკვეულ მონუმენტალობასთან ერთად, რაც დამახასიათებელია ადრინდელი – XI ს.-ის – ქართული მხატვრობისათვის (მღვდელმთავართა ფრონტალური მსხვილი ფიგურები, “წმ.ევსტატეს ნადირობის” კომპოზიციის მონუმენტალური და მკაფიო აგება), “ხოზიტა-მაირამის” მოხატულობაში შესამჩნევია მთელი რიგი ნიშნები, რომლებიც მოწმობენ მოხატულობათა მონუმენტალური აგების პრინციპებიდან ჩამოშორებას და მეტი დინამიკურობისა და დეკორაციულობისაკენ მისწრაფებას, რაც დამახასიათებელია XII ს. მეორე ნახევრისა და XIII ს. დამდეგის ქართული კედლის მხატვრობისათვის.

სრული სტატია შეგიძლიათ იხილოთ აქ

ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტის ექსპედიცია 1951 წ. ზაფხულში ადგილზე გაეცნო ჩრდილო ოსეთის საკვლევ სამეცნიერო ინსტიტუტის თანამშრომლის პროფ. ლ.სემიონოვის მიერ მითითებულ ძეგლს, ეს არის “ხოზიტა–მაირამის“ სახელწოდებით ცნობილი ეკლესია. იგი მკვეთრად განსხვავდება ჩრდილო ოსეთის ყველა ძველი სამაროვანი, საკულტო და თავდაცვითი ხასიათის არქიტექტურული ნაგებობებისაგან, რომელთაც ღრმად თავისებური თვისებები აქვთ. მეორე მხრივ, ხოზიტა – მაირამი როგორც თავისი გეგმის გადაწყვეტით, ასევე ფორმებით, პროპორციებით, შემკულობითა და სამშენებლო ხერხებით, აშკარად ამჟღავნებს ქართული საშუალო საუკუნეების ხუროთმოძღვრების ნიშანდობლივ თვისებებს.

კამარაჩამოქცეულ ძეგლს ამჟამად შერჩენილი აქვს მხოლოდ აღმოსავლეთისა და სამხრეთის კედლების უმეტესი ნაწილი. ჩრდილოეთის კედლიდან “დარჩა მხოლოდ აღმოსავლეთის ნაწილი აბსიდის მხრამდე, მისგან დასავლეთით კი მოკლე მონაკვეთიღაა – მიწის დონეზე. ჩრდილოეთის დანარჩენი ნაწილი და დასავლეთის კედელი მთლიანად ჩანგრეულია; ხოლო ქვები მდინარემდეა ჩაცვენილი.

• 

• 

ტაძრის ნანგრევების ანაზომის მიხედვით ადვილად ხერხდება გეგმის აღდგენა. იგი წარმოადგენს ცალნავიან ეკლესიას; მის სწორკუთხოვან მოხაზულობაში (7,8X13,3 მ) აღმოსავლეთით მოქცეულია ღრმა, ნახევარწრიული აბსიდი, რომელსაც ორსავ მხარეს მცირე ზომის სადგომები აქვს კედლის სისქეში, ორ სართულად. ყველა ეს, ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი, ოთხი სადგომი, სწორკუთხოვანი ხვრელობი-შესასვლელით უკავშირდება აბსიდს მეორე სართულში მოსახვედრად, როგორც ჩანს, მისადგმელი კიბით სარგებლობდნენ. ტაძრის აღმოსავლეთის სამი სარკმლიდან ორი განაპირა პირველი სართულის სადგომებს-სამკვეთლოსა და სადიაკვნეს აშუქებს. გეგმის გადაწყვეტის მიხედვით ხოზიტა–მაირამი ქართული ხურთმოძღვრების X და XI საუკუნის ისეთ დარბაზულ ძეგლთა შორის პოულობს ადგილს, როგორიცაა ოთხთა ეკლესია, დისევი, ზემო ყარაბულახი, ეხვევი. ხოზიტა-მაირამი ერთ ჯგუფს შეადგენს დასახელებულ ძეგლებთან თავისი საერთო ზომებითაც.

ამ  ძეგლთა გეგმების აღმოსავლეთი ნაწილი აგრეთვე გადაწყვეტილია მცირე სადგომების გამოყოფით აბსიდის ორსავე მხარეს. ამავე დროს ხოზიტა-მაირამის გეგმა რამდენადმე განსხვავდება ოთხთა ეკლესიისაგან: უკანასკნელში გვერდითი სადგომები აბსიდისაგან დამოუკიდებელია, ხოზიტა.მაირამში კი ისინი თვით აბსიდის კედლის სისქეში არიან მოქცეული და უშუალოდ უკავშირდებიან ეკლესიის საკურთხეველს. ამ მხრივ ხოზიტა-მაირამი მტკიცედ დგება დისევის ზ.ყარაბულახისა და, განსაკუთრებით, ეხვევის გვერდით. შიგნით ხოზიტა-მაირამის ეკლესია უხვად ნათდებოდა სამხრეთით სიმეტრიულად განლაგებული ორი სარკმლით და დასავლეთის კედელში მოთავსებული ერთი, შედარებით უფრო მაღალი, სარკმლით. ყველა სარკმელი გარეთკენ ვიწროვდება. ტაძარს ერთი შესასვლელი აქვს სამხრეთის კედლის დასავლეთ ნაწილში. იგი გარედან სწორკუთხოვანია, შიგნიდან კი თაღოვანი. ტაძრის კედლები ამოყვანილია შიგა და გარეპირის ქვებსშორისო სივრცის დუღაბით ამოვსებით. შევსება წარმოებულია იმავე საშენი ქვის, კიროვანი შირიმის, ნამტვრევებით, უხვად მოხმარებულ კირის ხსნარზე. ეს ჩვეულებრივი ხერხია ქართული საკულტო შენობების აგებისა. ხუროთმოძღვრის ყურადღება კედლის სიბრტყისადმი არ ამოწურულა მხოლოდ კარგად გათლილი წესიერი კვადრების შერჩევით ან მოულოდნელად ვიწრო რიგის შეგნებული გამოყვანით წყობაში სამხრეთის ფასადის მთელ სიგრძეზე, სარკმელთა ქვედა მესამედის დონეზე.

• 

• 

• 

ყურადღებას იპყრობს აქვე შესასვლელიდან მარჯვნივ, მესამე კვადრი. მისი მთელი ფართობი, ოთხი ან ხუთი რელიეფური ხაზით შედგენილი, ჭადრაკული წესით განლაგებული, სექციების სურათითაა დაფარული. ცალკეული კვადრის ანალოგიურ დამუშავებას კედლის წყობაში ადგილი აქვს რამდენიმე, ჩვენთვის ცნობილ, ქართულ ძეგლზე. ეს შენიშნულია XI საუკუნის პირველი ათეულის ძეგლებზე, როგორიცაა დარკვეთი და გორისჯვარი (საჩხერის რ-ნი). მორთულობის უახლოესი მსგავსება თავს იჩენს როგორც ჭადრაკულად განლაგებული სექციების სურათში, ასევე მათი დამუშავების ხერხშიაც. საერთოდ, ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ ხოზიტა მაირამის ნაგებობაში საშუალო საუკუნეთა ქართული ხუროთმოძღვრებისათვის კარგად ცნობილი სამშენებლო წესები და ფორმებია გამოყენებული. ყურადღების ღირსია ისიც, რომ ძეგლისათვის გამოყენებული საშენი ქვის მასალა, მოყვითალო-მოყავისფრო კიროვანი შირიმი, არაა ადგილობრივი.

აღნიშნული სტატია სრულად შეგიძლიათ იხილოთ აქ

ქართული ხელოვნება კარგად იცნობს სიცოცხლის ხის ორნამენტებს, ეს ორნამენტები საქართველოს სხვადასხვა ტერიტორიაზეა შემორჩენილი – თრიალეთში, მესხეთში, აჭარაში მეჩეთებზე, იმერეთში საფლავის ქვებზე, ქართლში სასაფლაოზე, სვანეთში და სხვ. საქართველოს გარდა სიცოცხლის ხის ორნამენტი გვხვდება ინგუშეთის და დაღესტანის რეგიონებში, ინგუშეთში ეს სიუჟეტი არის გამოხატული თიხის ფილაზე, რომელიც დღეისთვის სამწუხაროდ დაკარგულია, საინტერესო სიუჟეტია წარმოდგენილი დაღესტანში აღმოჩენილ მასალებზე, სადაც სიცოცხლის ხის ერთ სიუჟეტში, ხის ნაცვლად თევზია გამოსახული.

• 

• 

            ინგუშეთში აღმოჩენილი თიხის ფილის შესახებ საუბრობს გიორგი ჩიტაია თავის სტატიაში ,,სიცოცხლის ხის მოტივი ლაზურ ორნამენტში“, ფილა ზომით 10X12 სმ-ია, მასზე გამოსახულია ტოტებგაშლილი ხე ნაყოფითურთ და მის გვერდებზე წვრილფეხა ცხოველები, ერთი ერთ მხარეს და მეორე მეორე მხარეს. მათ ფეხებს შორის ასომთავრული ასოებია – ႤႴ ან ႤႭ და ႭႰႤႬ. ხის ქვემოთ გავლებულია ორი ჰორიზონტალური ხაზი მიწის ზედაპირის აღსანიშნავად.

ხე – უძველესი სიმბოლოა, რომელიც პრაქტიკულად მსოფლიოს ყველა ცივილიზაციაში არსებობდა. ეს სიმბოლო სამყაროს, ცხოვრების კანონებსა და ადამიანს ამთლიანებს და კოსმოსს ცოცხალ ორგანიზმად წარმოგვისახავს (,,ასტრალური მსოფლიო ხე“). პლინიუს უფროსი თავის ,,ბუნების ისტორიაში“ ამტკიცებდა, რომ სწორედ ხეები იყვნენ ის პირველი ღვთაებანი, რომელთაც ადამიანი ეთაყვანებოდა. ბიბლიაში ეს ასტრალური ხე ორი ფორმითაა წარმოდგენილი: როგორც ,,ხე ცხოვრებისა“ და ,,ხე ცნობადისა“ (არ არის ცნობილი მათი ჯიშები).

სიცოცხლის ხე, მცენარეთა სიმბოლიკის კოლორიტული სახე, ცნობილია უძველესი დროიდან. შუმერების წარმოდგენით ამგვარი ხე მთაზეა, ქვეყნიერებას ფარავს, ღრმა ფესვები აქვს. სკანდინავიის ხალხებში ასეთი ხეა იფანი, შუმერებში – ფიჭვი, ინდოეთში – ლეღვის ხე, ასევე მუსლიმანებში, რასაც ,,ყურანში“ მისი სისტემური მოხსენიებაც ადასტურებს. მუსლიმანებს ჰყვარებიათ კვიპაროსიც. ბერძნები თაყვანს სცემდნენ ზეთისხილს, აკაციას, პალმას, საქართველოში – ალვას, ვაზს, მუხას, რცხილას, ბზას, კედარს.

VI საუკუნის ბიზანტიელი პროკოპი კესარიელის ცნობით, კავკასიაში ხე-ტყეები ღმერთებად ირაცხებოდნენ. ფრანგი დიუბუა დემონპერე 1831 წელს წერდა: კავკასიის ტომნი მუდამ ეტანებოდნენ დრუიზმს, ანუ მცენარეთა და ტყის თაყვანისცემას.

ბიბლიაში ხე ორი ფორმითაა წარმოდგენილი: როგორც ,,ხე ცხოვრებისა“ და ,,ხე ცნობადისა“. ბიბლიური ცხოვრების ხე, როგორც სიმბოლო, გამოსახულია შუა საუკუნეების ქართულ ჭედურ ხელოვნებაში. მას უკავშირდება იესიან-დავითიან ბაგრატიონების წარმოშობა. ამ დინასტიის მეფენი არიან ,,მორჩნი“, ანუ რტონი, ამ ცხოვრების ხისა. ქართველი მეფეების სიგელებზე გვხვდება წარწერა ,,დავითის მორჩი“, ხოლო გერბებზე დავითის ქნარი და შურდული, ხე ცხოვრებისა, რომლის ძირი იესო ქრისტეს უჭირავს და რომლის შტოებიც იესიან-დავითიანი ბაგრატიონ მეფეებია გამოსახული.

საქართველოში და მის მეზობელ ხალხთა შორის მეტად გავრცელებული ყოფილა ხის კულტი. მის შესახებ არსებობს როგორც წერილობითი ცნობები ძველ საისტორიო მწერლობაში, ისე ზეპირი – ხალხურ გადმოცემებში. ანტიოქიის მსოფლიო კრების ძეგლის-წერის ქართული თარგმანის ბოლოში არის მინაწერი, რომელიც გადმოგვცემს, რომ სომხითსა და ქართლში მრავალ წარმართულ ღვთაებათა გარდა ხეებსაც ემსახურებოდნენ. საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში მრავალი ხე, ხევნარი და ტყე წმინდად არის მიჩნეული და თაყვანისცემის ობიექტს წარმოადგენს. მთებში სამლოცველო-ხატების გარშემო მდებარე ტყეები წმინდაა და შეუვალი – იქედან ნაფოტის გამოტანა არ შეიძლება. ამდენად, ხის თაყვანისცემა საქართველოში უძველესი დროიდან არსებობდა, ხოლო ქრისტიანობის შემოსვლისა და დამკვიდრების შემდეგ ხის კულტი უფრო მეტად განმტკიცდა და გაძლიერდა, რაც გამოიხატება სხვადასხვა ორნამენტსა და ზეპირსიტყვიერებაში დაცული მასალის მიხედვით.

საქართველოში სხვადასხვა ხეს სცემდნენ თაყვანს მათ შორის კი გამორჩეულია ალვა და ვაზი. საინტერესოა ალვის ხის სიმბოლიკა ქართულ ხელოვნებაში. მკვლევართა დაკვირვებით, ალვისხე ადრე რქმევია კვიპაროსს და არა იმ ხეს, რომელსაც ამჟამად უწოდებენ. გარეგანი ნიშნების (სიმაღლე, მაღალაყრილი ტოტები) და თვისებების (მისგან ღებულობენ ადვილად საწვავ სურნელოვან ზეთს) გამო – იგი, როგორც წმინდა ცეცხლის ემბლემა საქართველოში ძველთაგანვე უნდა შემოეტანათ. კვიპაროსს – ალვისხეს რგავენ საფლავზე და სამლოცველოებთან. ეთნოგრაფ ვერა ბარდაველიძის გამოკვლევით დასტურდება საქართველოში ალვისხის კულტი. ამ კულტმა გამოხატულება ჰპოვა აღმოსავლეთ საქართველოს მთიელთა დროშის სახელწოდებაშიც – ალვა, ალვის ხე, ალვის ტანი. დროშის გადასვენებისას სრულდება საფერხულო, რომელშიც ალვისხე იხსენიება.

ალვისხის კულტი ჩანს ,,წმინდა ნინოს ცხოვრებაშიც“, სადაც მოთხრობილია – ,,ვითარცა ნათელ იღეს მეფემან, და დედოფალმან, და შვილთა მათთა, და ყოველმან ყრმამან, მაშინ დგა ხე ერთი ადგილსა ერთსა, კლდესა ზედა ბორცუსა შეუვალსა და იყო ხე იგი შუენიერი ფრიად და სულნელი და ესე საკვირველება იყო ხისა მისგან, რამეთუ ისარ-ცემული ნადირი, რომელი მოვიდის და ჭამის ფურცელი მისი და გინა თესლი მისი, განერის სიკვდილისაგან, დაღაცათუ საკლავსა ადგილსა დიდად წყლულ იყვის“. და ,,წარვიდეს რევ, ძე მეფისა და ეპისკოპოსი, და სიმრავლე ერისა და მოჰკვეთეს ხე იგი და წარმოიღეს რტოითურთ თვსით, და მოაქუნდა ათასა ათეულსა კაცსა ზე-ზე რტოითურთ და ფურცლითურთ შემოუაქუნდა ქალაქად და შემოკრბა ერი ხილვად მწუანისა ფერობასა მას და ფურცლიანობასა, ჟამსა ზამთრისასა ოდეს სხუა ყოველი ხე ხმელ იყო, ხოლო ესე ფურცელდაუცვენელი, სულ ამო და სახილველად შუენიერი და ძირსა ზედა აღმართეს ხე იგი კარსა ზედა ეკლესიისასა, სამხრით, სადა ბერვიდა ნელი ნიავი და შლიდა ფურცელთა მის ხისათა და ძვრიდა რტოთა მისთა. და იყო ხილვა მის შუენიერ, ვითარცა სმენით, ხისა მის ალვისა“.

ქართულ სასულიერო მწერლობაში ალვა გულისხმობს ბიბლიურ ედემის ხეს. ხე რომელიც ალვად მოიხსენიება მშვენიერი და სურნელოვანია და ასევე ისხამს ნაყოფს. ,,საკვირველება იყო ხისა მისგან, რამეთუ ისარცემული ნადირი, რომელი მოვიდოდის და ჭამის ფურცელი მისი და გინდა თესლი მისი, განერის სიკუდილისაგან“.

სიცოცხლის ხის ემბლემათა შორის განსაკუთრებით საინტერესოა ქართველ მთიელთა დროშები, რომელთაც უაღრესად დიდი საკრალური მნიშვნელობა უკანასკნელ ხანამდე შემოინახეს.

მთიელთა სალოცავებში დროშა მთავარ საკულტო შენობაში, ,,დარბაზში“ ან ,,ბეღელში“ იყო დასვენებული. ჯვართან სალაპარაკო სპეციალური ტერმინოლოგიით, დროშას ,,ალვის ტანი“ ეწოდებოდა, რაც მიუთითებს ამ საგნის კავშირზე ღვთაებათა კარზე ამოსულ, ღვთაებათა საბრძანის მითურ ხესთან, ხოლო მისი შემადგენელი ელემენტების მიხედვით, დროშა სიმბოლურად წარმოადგენს ხის, ცისა და ასტრალური სამყაროს ურთიერთობას.

ამდენად, ალვის ხის სიმბოლო არ არის უცხო ქართული სინამდვილისთვის, ქრისტიანობამ ძველი რწმენა წარმოდგენით ეს ხე ვაზთან ერთად აქცია საჯვარე ხედ. აგრეთვე საინტერესოა ისიც რომ საქართველოს პარალელურად, ხის სიმბოლო გავრცელებული იყო მთელს კავკასიაში და მათ შორის ინგუშეთში არსებულ ქრისტიანულ ძეგლებზე, სადაც იგრძნობა ქართული, ქრისტიანული კულტურის გავლენა.

თიხის ფილის შემდეგი ეპიზოდი არის ცხოველების გამოსახულება, რომელიც ჩანს სიცოცხლის ხის ორივე მხარეს. ორივე ცხოველი მყარად დგას მიწაზე და ორივე მათგანს აქვს რქები რომელთაც აგრეთვე საკრალური მნიშნელობა აქვს, როგორც ქართულ ხალხურ პოეზიაში, აგრეთვე ქრისტიანულ სამყაროში. ჩვენი აზრით, აღნიშნული ცხოველები უნდა იყოს ან ჯიხვის ან ირმის გამოსახულებები. ქართულ ფოლკლორში ირემი და ჯიხვი ხშრად გვევლინებიან ზებუნებრივი ძალის მატარებელ და ღვთაების სამყაროსთან დაკავშირებულ არსებებად.

ირემი საქართველოს უძველესი მოსახლეობის რწმენებსა და რიტუალებში უკვე ენეოლითის ხანიდან ჩანს. ირმისა და ჯიხვის გამოსახულებანი განსაკუთრებით ბევრია კავკასიის ბრინჯაოს ხანის ძეგლებზე, სადაც ეს ცხოველები წარმოდგენილნი არიან რაიმე კომპოზიციაში, ან ინდივიდუალური ფიგურის სახით.

ჩვენთვის საინტერესოა ფოლკლორში ირემთან და ირმის რქასთან დაკავშირებული შეხედულებები. აქ იგი ენაცვლება სიცოცხლის ხეს, მისი საშუალებით ცაზე შეიძლება ასვლა. რქა საგანგებოდ შესაწირავ, ღვთაებისათვის განსაკუთრებით სასურველ საგნად ითვლებოდა. ქართველთა სალოცავში ირმისა და ჯიხვის უამრავი რქა იყო დაცული. რქას ამაგრებდნენ დედაბოძზე. ამრიგად, ტყობა-ერდის ტაძართან აღმოჩენილ თიხის ფილაზე ჩვენ გვაქვს ორი სიმბოლო, ერთი სიცოცხლის ხე და მეორე, ირემი ან ჯიხვი. ამჯერად, ორივე სიმბოლო ერთდროულად არის გამოსახული.

სიცოცხლის ხის და ირმის ერთდროული გამოსახვა გვხვდება სვანეთში, ლიფანალის მხატვრობაში, სადაც წარმოდგენილია სიუჟეტი ,,თხები ჭამენ ფიჭვს“. მცენარის ორივე მხარეს გამოსახულია უკანა ფეხებზე შემართული ცხოველები, რომლებიც ტოტებს ეტანებიან.

საქართველოში ,,ხისკენ მიმართული ცხოველები“ ორ ეპიზოდში გვხვდება, ერთი ოშკის რელიეფზე, ხოლო მეორე თიანეთის სიონზე. თიანეთის სიონის ზოომორფული რელიეფის კომპოზიცია, დაზიანების მიუხედავად საკმაოდ კარგად იკითხება, ნათელია. იგი, შედგება ერთი – მთავარი ფრიზისაგან, რომელიც ზემოდან განიერ ნაწილში ორნამენტული თაროთია დასრულებული. ფრიზის ცენტრი უჭირავს ხშირტოტებდაშვებულ დიდ ხეს, რომელსაც აქეთ – იქიდან ორი ცხოველია მიმართული. ამათგან მარცხენა, რქების მოყვანილობით ჯიხვს ან არჩვს მოგვაგონებს, მარჯვენა შველს. ორივე ცხოველი მოძრაობს, დრუნჩი მიტანილი აქვთ ხესთან და მის ტოტებს კვნეტენ. სიბრტყის მარცხენა კუთხეში მოზრდილი ფრინველია გამოსახული, შესაძლოა ფარშევანგი, თითქოს ხისკენ მიემართება. სიბრტყის თავისუფალი არეები – ფრინველის ქვემოთ, შველის ზურგთან და ფეხებთან შევსებულია მცირე ფოთლოვანი მცენარეებით.

• 

• 

ქართულ ხალხურ წარმოდგენებში ხესთან და ცხოველის რქებთან მჭდრო კავშირში არიან ქრისტიანული წმინდანებიც. ასეთია, მაგალითად, ლეგენდა რკონისიდან ლეკების მიერ გატაცებული ღვთისმშობლის ხატის შესახებ, რომელიც მძარცველთა მეთაურს მიუსვენებია. ერთ წელს დაღესტანში ბალახი გახმა, შინაური ფრინველი და ცხოველი გაწყდა და მცხოვრებლები რაღაც ავადმყოფობით დაიხოცნენ. ეს უბედურებები მოტაცებულ ღვთისმშობლის ხატს მიაწერეს და გადაწყვიტეს მისი დაწვა. ხატმა, ცეცხლის მიკარებისთანავე, ქალურად დაიკივლა, ავარდა და იქვე მდგომ ხარს რქებზე დაესვენა. შეშინებულმა ლეკებმა ხატი ხარის რქებზე დაამაგრეს და ხარი გაუშვეს. იგი, დიდი ხნის სიარულის შემდეგ, რკონის წმ. გიორგის ცაცხვს მიადგა, ხატი გადმოეშვა ხარის რქებიდან და ცაცხვის ტოტებზე დაესვენა.

აღნიშნული ლეგენდის მიხედვით ხარის რქები და სიცოცხლის ხე იდენტური მნიშვნელობის მქონე საკრალური ობიექტებია, რადგანაც ერთიცა და მეორეც ქრისტიანულ წმინდანდათვის სასურველი საბრძანისია. ნათელია, რომ ღვთაებების მიწიერი ადგილი არის საკულტო ხე, რომელიც თავისთავად კულტის ობიექტია, ან საკულტო ნაგებობებთან – ტაძრებთან დგას.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ სიცოცხლის ხესთან მდგომი ცხოველები,  ქრისტიანული ხელოვნების სიმბოლური კომპოზიციაა ადრექრისტიანული ხანიდან და ის გვხვდება, როგორც საქართველოში, ასევე, საქრისტიანოს არაერთ რეგიონში. მნიშვნელოვანია, რომ ცალკეული ნიმუშები მოიპოვება დაღესტნის ძეგლებზე, ეგრეთწოდებულ დაღესტნურ-ალბანურ ობიექტებზე. ერთ-ერთ ასეთი ძეგლის სიუჟეტში ხის ნაცვლად თევზია გამოსახული. ეს ძეგლი ყუბაჩშია აღმოჩენილი და ჩვენთვის საინტერესო სიუჟეტის მეტად ორიგინალურ სახეს შეიცავს.

სიცოცხლის ხის მოტივში ხის შეცვლა თევზით ამტკიცებს, რომ ამ მოტივში ძირითადად ნაყოფიერების სიმბოლოა მოცემული. ქართველ ტომებში თევზი, როგორც ნაყოფიერების მომნიჭებელი ძალა მრავალი წესჩვეულებით დასტურდება. ვფიქრობთ ამ შემთხვევაში თევზი სიცოცხლის ხის ანალოგიაა და წარმოადგენს ქრისტიანულ სიმბოლოს. საქართველოში სხვადასხვა ორნამენტში თევზს ხშრად გამოსახავდნენ. თევზის გამოსახულება გვხვდება კატაკომბებში, ცნობილია აგრეთვე ისიც, რომ ძველად, ახლადგაქრისტიანებული ადამიანი, თევზის სიმბოლოთი ანიშნებდა ქრისტიანებს, რომ ისიც მათი რელიგიის მიმდევარი იყო.

საინტერესოა აგრეთვე ფილის კიდევ ერთი ნაწილი სადაც ქართული ასომთავრული ასოებია ამოტვიფრული ႤႴ ან ႤႭ და ႭႰႤႬ – ეფ ან ეო და ორენ. წარწერის წაკითხვა დღევანდელი მდგომარეობით თითქმის შეუძლებელია, რამოდენიმე მიზეზის გამო – პირველი ის რომ არტეფაქტი დაკარგულია და ჩვენ მსჯელობა მხოლოდ ფოტოს მიხედვით შეგვიძლია და მეორე, წარწერა როგორც ჩანს არასრული სახით არის წარმოდგენილი, რაც დასკვნების გაკეთებას შესაძლებლობას გვირთულებს.

დღევანდელი მდგომარეობით მიმდინარეობს ნუზალის სამლოცველოს ფრესკების კონსერვაცია, ექსპედიციას ხელმძღვანელობს ვლადიკავკაზის სახელმწიფო მუზეუმის მეცნიერ თანამშრომელი ლუდმილა გაბოევა.

• 

• 

სამლოცველოში ფრესკები განაწილებულია ორ რეგისტრად, რომელიც ერთმანეთისგან გამოყოფილია წითელი ხაზით. ჩრდილოეთის ზედა რეგისტრზე წარმოდგენილია დეისუსი ღვთიური მეომრებით გარშემორტყმული. აქ ჩვენ არ გვხვდება საშინელი სამსჯავროს სცენა. დეისუსის მსგავსი სცენა ჩვენ გვხვდება სვანეთში, კერძოდ იფრარის თემში, ადიშის წმინდა გიორგის ეკლესიაში.

• 

• 

ტაძრის ნავის მეორე რეგისტრში, სამხრეთის მხარეს გვხვდება სიმეტრიულად განლაგებული კომპოზიცია ,,წმინდა გიორგი გველეშაპის განმგმირავი“, ხოლო ჩრდილოეთის მხარეს ,,წმინდა ევსტათი“. ეს ორივე კომპოზიცია შესრულებულია ლურჯ ფონზე.

• 

დასავლეთით, შემოსასვლელის თავზე გვხვდება გაბრწყინებული ჯვრის გამოსახულება, შესრულებული წითელი ფერით თეთრ ფონზე. ჯვრის ქვედა ნაწილი სავსეა ორნამენტებით. ჯვრის ზედა ნაწილში გვაქვს ასომთავრული წარწერა.

სამლოცველოს ქვედა რეგისტრზე ფრესკების ნაწილი წაშლილია, ყველა გამოსახულება შესრულებულია თეთრ ფონზე. შემორჩენილია წმინდანთა ოთხი გამოსახულება – ორი ეპისკოპოსი და ორი დიაკონი. იკითხება სახელები დიაკონი რომანოზი და ეპისკოპოსი ბასილი.

ამავე რეგისტრში წარმოდგენილია კიდევ ექვსი წმინდანის გამოსახულება ერთ ჯგუფად, ერთ-ერთ მათგანს ხელში ბავშვი უჭირავს, გამოსახულებები წარმოდგენილია ვედრების პოზიციაში საკურთხევლის მიმართულებით. იკითხება მათგან სამის სახელი – ელია, თეოდორე და სოსლანი – ეს სახელი ჩანს განკუთვნილია ბავშვისთვის.

• 

აღნიშნულმა კომპოზიციამ მეცნიერთა ყურადღება მიიპყრო 1946 წელს, როდესაც არქეოლოგმა ე. პჩელინამ სამლოცველოში გათხრილ სამარხში აღმოჩენილი ჩონჩხი სამლოცველოს კედელზე არსებული ფრესკის წარწერასთან – ,,სოსლანთან“ კავშირში და გარკვეულ ფოლკლორულ მასალაზე დაყრდნობით, თამარ მეფის მეუღლის – დავით სოსლანისად გამოაცხადა.

1971 წელს ივ. ლოლაშვილმა ისტორიულ-ფილოლოგიური, ეთნოგრაფიულ-ფოლკლოლური კვლევის, ნუზალის სამლოცველოს კედლის მხატვრობისა და წარწერათა შესწავლის საფუძველზე, მართებულად გააკრიტიკა და უარყო პცელინას ვარაუდი ,,ნუზალ-არღუნში“ დავით სოსლანის დაკრძალვის შესახებ.

,,ნუზალ-არღუნის“ ინტერიერის ჩრდილოეთის კედელზე, ქვედა რეგისტრში, როგორც აღვნიშნეთ არსებობს საკურთხევლისკენ მიმართული ვედრების პოზაში გამოსახულ ქტიტორთა – საერო პირთა ექვსფიგურიანი კომპოზიციის ნაშთი, რომელთაგან მესამე (აღმოსავლეთიდან დასავლეთით), პორტრეტის მარჯვნივ არსებული წარწერით – ,,სოსლან“, მიიჩნიეს დავით სოსლანად.

როგორც ჩანს მესამე და მეხუთე ფიგურა ქალებისაა. ისინი ერთმანეთს ემსგავსებიან და განსხვავდებიან პირველი, მეორე და მეოთხე ფიგურებისგან.

• 

• 

ეს ნიშნებია: 1. უწვერო, პატარა სახის ოვალი. საინტერესოა, რომ მესამე ფიგურას თმა თავსაბურავით აქვს დამალული, რაც, ალბათ, იმდროინდელ ოსეთში თმის დაყენების წესით იყო განპირობებული. ამ ფიგურის მსგავსად, ისე რომ თმა არ უჩანს, თავსაბურავი შემოტმასნილი აქვს XI-XII საუკუნეების ზმეისკოეს გვიანალანურ კატაკომბურ სამარხში აღმოჩენილ ცხენის ბრინჯაოს საშუბლის ქალის ფიგურას.

2. თავსაბურავი. იგი შედარებით უკეთ აქვთ შემონახული მეორე და მესამე ფიგურებს. მათ შორის განსხვავება უდავოა, მაგრამ, დაზიანების გამო, მათი ტიპების შესახებ მსჯელობა რთულია.

3. ტანისამოსი. მესამე და მეხუთე ფიგურების სამოსი შედგება ზედატანისა და ქვედატანისაგან. ზედატანი გრძელი და ვიწრო სახელოებიანია, მოთვალულ-მომარგალიტებული მაღალყელიანი მოსასხამითა და საგულით, ქვედატანი კი, წვრილად დანაოჭებულია. პირველ, მეორე და მეოთხე ფიგურებს განსხვავებული ტანისამოსი აცვიათ: მაღალყელიან, გრძელსა და ვიწროსახელოებიან ქვემოტა საცმელზე – პერანგზე, ზევიდან გრძელი, წელში დავიწროებული, მოკლესახელოებიანი, მარცხენა მხარეს ცახსნილი, სამკუთხედად ჩაჭრილი და არშიაშემოვლებული გულისპირიანი კაბა აცვიათ, რომელიც შემოსალტულია ვარსკვლავისებრი სამკაულით დაბოლოებული თასმით.

4. ქვედა ტანის განიერი მონახაზი.

აღსანიშნავია, რომ მესაამე ფიგურას ხელთ ჩვილი ბავშვი უპყრია. მეექვსე ფიგურის თავის მარჯვნივ არის წარწერა ,,სოსლან“, რომელიც შესაძლოა სწორედ ჩვილი ბავშვის სახელი ყოფილიყო. ქალის, ალბათ დედამისის, სახელი ამჟამად ვერ იკითხება, მისი და ,,სოსლანის“ პორტრეტთა შორის რამდენიმე ასობგერის კვალიღაა შემორჩენილი.

აღსანიშნავია, რომ ქტიტორთა მთელი კომპოზიცია და, განსაკუთრებით ჩვილის ფიგურა ძალზე დაზიანებულია და შესაბამისად მასზე ზუსტი მსჯელობა მეტად რთულია. გამოთქმულია ვარაუდი, რომ ბავშვის ფიგურა მოგვიანებითაცაა ჩამატებული ქტიტორთა ამ კომპოზიციაში. თუმცა ამის საწინააღმდეგოდ შემდეგი გარემოებები მიუთითებს. კერძოდ, მეორე და მესამე ფიგურას შრის დაცილება დიდია – ჩანს ეს ადგილი თავიდანვე იყო განსაზღვრული ბავშვის ფიგურისათვის; მეორეც – ბავშვი რომ შემდეგ იყოს ჩახატული, მაშვინ მის მარჯვნივ მოტავსებული წარწერა ,,სოსლან“ მესამე ფიგურას უნდა ეკუთვნოდეს, ამიტომ გაუგებარი იქნებოდა მისგან ასე დაცილება და მეორე ფიგურის თავსაბურავთან ახლოს მიწერა. მესამე ფიგურას თავისი წარწერა ჰქონდა.

აღსანიშნავია, რომ მეხუთე ფიგურის თავს ზემოთ, მარჯვნივ, ორსტრიქონიანი წარწერაა, რომლის ზედა ნაწილი ამჟამად წაშლილია, მეორე სტრიქონიდან კი სიტყვის ბოლო ასო ,,დ“ და განკვეთის სამი წერტილია დარჩენილი.

აქვე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ,,ნუზალ-არღუნში“ გამოსახულ არცერთ ქტიტორთაგანს ხელთ ეკლესიის მოდელი არ უპყრია, რაც იმას უნდა ნიშნავდეს, რომ ისინი არა სამლოცველოს ამგებელნი, არამედ მისი მოხატველები არიან.

დვალეთი – ტერიტორია, რომელიც მდებარეობს ცენტრალური კავკასიონის მაღალმთიან ზოლში, იგი შემოსაზღვრულია აღმოსავლეთიდან დარიალის ხეობით, დასავლეთიდან მამისონის უღელტეხილით, ჩრდილოეთიდან ნარის აუზის ხეობებითა და სამხრეთიდან კი დიდი ლიახვის შენაკადთა ხეობებით. დღეს ეს ტერიტორია რუსეთის ფედერაციის შემადგენლობაშია, კერძოდ კი ჩრდილოეთ ოსეთის რესპუბლიკის შემადგენლობაში.

ისტორიულად დვალეთი შუა საუკუნეებში საქართველოს პოლიტიკურ საზღვრებში შემოდიოდა. კულტურულად და ეკონომიკურად ქართლთან იყო დაკავშირებული, ხოლო გვიან შუა საუკუნეებში მის დასავლეთ კუთხეს ითვისებდა იმერეთის მეფე და რაჭის ერისთავი.

დვალეთის ტერიტორიაზე არაერთი ეკლესიაა შემორჩენილი, რომლითაც დასტურდება მისი მჭიდრო კავშირი საქართველოსთან და ქართულ კულტურასთან. მათ შორის გამორჩეულია მდინარე არდონის ხეობაში, სოფელ ნუზალში შემორჩენილია სამლოცველო ,,ნუზალ – არღუან“.

• 

სამლოცველო დაახლოებით XII-XIII საუკუნეებით თარიღდება, ის მნიშვნელოვანია, როგორც მისი მდებარეობით, აგრეთვე მოხატულობით და ქართული ასომთავრული წარწერებით. დღეს უკვე არავინ დაობს, რომ სამლოცველო ქართული კულტურის ნიმუშს წარმოადგენს, თუმცა აქვე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ქართველ მეცნიერთაგან მისი ძირფესვიანი შესწავლა დღემდე არ მომხდარა.

XIII საუკუნეში მოხდა ნუზალის ეკლესიის რესტავრაცია, ამის შემდეგ ეკლესია ერთ-ერთ ძირითად სამლოცველოდ ქცეულა, პირველ რიგში იმიტომ, რომ იგი არის მიქელ-გაბრიელის სახელობის, ნუზალის ეკლესიაში წირვა-ლოცვა 1930 წლამდე მიმდინარეობდა.

სამლოცველოს შესწავლა განსაკუთრებით XX საუკუნის მეორე ნახევრიდან იწყება, მისით განსაკუთრებით რუსი მეცნიერები დაინტერესდნენ და ეს ინტერესი დღემდე არ განელებულა, ქართველ მეცნიერთაგან ნუზალის სამლოცველოს მხოლოდ რამოდენიმე შეეხო და ისიც ამ ტერიტორიაზე არსებული ქრისტიანული ძეგლების მიმოხილვისას.

• 

• 

მის შესახებ წერს გივი ღამბაშიძე, როდესაც მიმოიხილავს ისტორიული დვალეთის ტერიტორიაზე არსებულ ქართულ ქრისტიანულ ძეგლებს. აგრეთვე ივ. ლოლაშვილი, როდესაც განიხილავს პიროვნებათა გამოსახულებებს სამლოცველოს კედელზე. გამოთქმული იყო მოსაზრება, თითქოს ამ სამლოცველოში თამარ მეფის მეუღლე დავით სოსლანი იყო დაკრძალული, თუმცა ივანე ლოლაშვლის გამოკვლევებით საფუძვლიანად იქნა უარყოფილი ეს მოსაზრება.

სოფელ თლის ეკლესია

სოფელ თლის ეკლესია მდინარე არდონის ხეობაში მდებარეობს, ძეგლი დღევანდელ ჩრდილოეთ ოსეთში ისტორიული დვალეთის ტერიტორიაზეა. მის შესახებ პირველად ცნობებს 1953 წლის ექსპედიციიდან ვიგებთ, იმ პერიოდისთვის ძეგლი ნახევრად დანგრეული იყო.

• 

• 

ეკლესია აგებულია შედარებით სწორ მოედანზე, რომელიც სამხრეთით ხრამისკენაა გაშლილი. ნაგებობის დიდი ნაწილი დანგრეულია, კამარა ჩამოქცეულია, ქვების ნაწილი ეკლესიის ირგვლივაა დაყრილი, ნაწილი კი გაძარცულია. მთელ პერიმეტრზე შემორჩენილია დაზიანებული კედლები, რომელნიც არსად არ აღწევენ სრულ სიმაღლეს. ძეგლი წარმოადგენს დარბაზულ ეკლესიას მინაშენის კვალით სამხრეთის ფასადის მთელ სიგრძეზე. ეკლესიას სავსებით მოხერხებული მისადგომები აქვს ყველა მხრიდან, ხოლო მთავარი გზა ჩრდილოეთითაა, მშენებელმა შესასვლელის მოწყობისათვის უპირატესობა სამხრეთის ფასადს მიანიჭა. ამგვარი მხატვრული მიდგომა საკულტო ნაგებობათა შესასვლელის მოწყობის საკითხისადმი ნიშანდობლივია ქართული ხუროთმოძღვრებისათვის.

ეკლესიაში შესვლისთანავე, უკვე შერჩენილი კედლის ფრაგმენტების მიხედვითაც  წარმოგვიდგება მშვიდი, მარტივად გაფორმებული შინაგანი სივრცე – ტიპიური განვითარებული შუასაუკუნეების ქართული დარბაზული ეკლესიებისათვის. ნახევარწრიული ფართო აბსიდი ჩვეულებისამებრ მხრებითაა გამოყოფილი; ნავი გრძივად ორ თანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი ორსაფეხურიანი პილასტრებით, რომელთა შესაბამისად აბსიდის მხრებთან კუთხის პილასტრებია, ხოლო დასავლეთის კედელთან ორსაფეხურიანი კუთხის პილასტრები. ხუროთმოძღვრულ ელემენტთა აღნიშნული ფრაგმენტები მოწმობს, რომ პილასტრები გათვალისწინებული ყოფილა როგორც კამარის თაღების საბრჯენად, ასევე სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლის თაღების საბრჯენადაც. ინტერიერის სურათს ავსებს აბსიდის ნიშები. სიღრმეში გაგანიერებულ ნიშებს გეგმაში ტრაპეციული მოხაზულობა აქვთ. შედარებით უკეთესადაა შემონახული სამხრეთის ნიში. მისი მარჯვენა კიდის შემორჩენილი არასრული (1,5 მ) სიმაღლეც კი უკვე გვიჩვენებს, რომ ნიშები მაღალი ყოფილა. პრინციპულად ანალოგიური ორგანიზაცია აბსიდისა – ნიშებით საკურთხევლის სარკმლის ორსავე მხარეს – არაერთხელ გვხვდება ქართულ ხუროთმოძღვრებაში: იხ. მაგალითად: „დიღმის წმ.გიორგი“ (XI ს. პირველი მეოთხედი); პატარა ონი (XI ს. პირველი ნახ.); სავანე (XI ს. შუა წლები), და სხვ.

• 

განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს თლის შესასვლელის მორთულობა გარედან. აქ შემორჩენილია დეკორატიული გაფორმების ფრაგმენტები, რომელნიც საფუძველს გვაძლევს მორთულობის თავდაპირველი ფორმების აღსადგენად. იგი შედგებოდა საპირისა და მასზე მჭიდროდ დასმულ, ჰორიზონტული გადანაკეცების მქონე, ნახევარწრიულ სათაურისგან. ამ გაფორმებიდან ადგილზე შემონახულია სათაურის ფრაგმენტი მარცხენა გადანაკეცით და საპირეები შესასვლელის კიდეებზე. მარცხენა საპირე, რომელიც სათაურის რკალშია შებჯენილი გადანაკეცის დასაწყისის ზემოთ, მოწმობს, რომ საპირე ზემოთა ნაწილში სათაურის კონტურს მისდევდა. როგორც საპირე, ასევე სათაურიც  სამ პარალელურ ლილვადაა დაყოფილი. შესასვლელის დამუშავების ეს კომპოზიცია კანონზომიერად ჩამოყალიბდა სარკმლისა და შესასვლელის მორთულობათა განვითარების გარკვეულ საფეხურზე ქართულ ხუროთმოძღვრებაში. სარკმლის ხვრელობის დამაგვირგვინებელი, გადანაკეცების მქონე სათაური შესასვლელის გაფორმებაშიც მეორდება.

დღევანდელი მდგომარეობით, ეკლესია ისევე როგორც მთელი ხეობა მიტოვებულია, ძეგლი გარშემო დაფარულია ხშირი, თითქმის გაუვალი ბალახით. შორიდან არ ჩანს, მხოლოდ ახლოს მისვლით და დაკვირვებნით შეიძლება მისი შემჩნევა. პარალელების მიხედვით, რომელიც შეიძლება გავავლოთ ხოზიტა მაირამთან და სხვა X-XI საუკუნეების ძეგლებთან, თლის ეკლესია შეგვიძლია ამავე პერიოდით დავათარიღოთ. თუმცა ძეგლი ჯერ კიდევ საჭიროებს საფუძვლიან შესწავლას, რომელიც სამომავლოდ განხორციელდება.

შოანის ტაძრის მოშრებით, დაახლოებით 25 კილომეტრში, დგას სენტის ტაძარი, რომელიც მდებარეობს მდინარე თებერდას სანაპიროზე და ატარებს სოფლის სახელწოდებას. ტაძარი დგას შემაღლებულ ადგილას, გორაკზე. ადგილობრივთა გადმოცემით, სენტი ეწოდებოდა ქვის ძეგლს, რომელსაც ადამიანის გამოსახულება ჰქონდა და ინახებოდა მონასტერში. სენტი ქართული სვეტის იდენტური უნდა იყოს. ტაძარი მეცნიერულად პირველად შეისწავლა გერმანელმა არქიტექტორმა ბერნადაცმა, გენერალ ემანუელის დავალებით, 1829 წელს. სენტი რომ სვეტს ნიშნავს ამას აღნიშნავს დიაჩკოვ-ტარასოვაც, რომელმაც ასევე შეისწავლა ტაძარი, ,,სენტი როგორც ქართული სვეტი, ქართველებმა შემოიტანეს აქ ქრისტიანობა და ის სიწმინდეები, რომელიც შემდეგ გავრცელდა ადგილობრივ მოსახლეობაში“.

• 

• 

            სენტი თავისუფალი ჯვრის ტიპის ეკლესიაა, სამი მინაშენით – დასავლეთი, ჩრდილოეთი და სამხრეთის მხრით.  იგი აგებულია თლილი მოწითალო ქვიშაქვით, აგური მშენებლობისთვის გამოყენებული არ არის, ინტერიერი არ არის დაყოფილი. ეკლესის აფსიდი ნახევარწრიულია და ძირითადი ნაწილისგან გამოიყოფა დაახლოებით 2 მეტრით. აქვს ნართექსი, გუმბათის ყელი კი კონუსისებრი და წრიული ფორმისაა. სამივე შესასვლელ კარს თავზე ნახევარწრიული სარკმელი აქვს. აღმოსავლეთით საკურთხევლის აფსიდი გადახურულია კონქით, მისი სამი სარკმელი გადახურულია ბლოკებით, რომლებიც გამოჭრილია თაღის ფორმებზე და ქმნიან არქივოლტს. ფასადის კედლები მთავრდება უბრალო კარნიზებით, ძველად ეკლესია შეთეთრებული ყოფილა და სახურავი დახურული იყო კრამიტით.

            ეკლესია მოხატულია, ფრესკები განლაგებულია ორ იარუსზე, ზედა იარუსი გამოყოფილია ქვედასგან ორი სწორი პარალელური ხაზით, რომელთა შორის მოთავსებულია სპირალური ორნამენტი, მოხატულობაში ძირითადად წითელი და ლურჯი ფერები ჭარბობს.

საკურთხევლის ცენტრალური ნაწილი ეკავა ღვთისმშობლის გამოსახულებას ორანტის პოზაში. სამწუხაროდ, დღეს ეს გამოსახულება მთლიანად მოხსნილია საკურთხევლიდან და, სავარაუდოდ, დაკარგულია. მარჯვენა მხარეს, მეომარი – ჯავშნით და შუბით, ცნობილი საკურთხევლის მცველები, შემდეგ წმინდა მამების ოთხი გამოსახულება ბიბლიიდან.

• 

• 

დასავლეთის მარჯვენა კედელზე ზედა იარუსზე გამოსახულია იერუსალიმში შესვლის სცენა, ქვემო იარუსზე წმინდა მამები, ერთ-ერთ მათგანს ხელში ბიბლია უნდა სჭეროდა. სამხრეთი კედლის ზედა იარუსზე ორი სცენაა გამოსახული, მარჯვნივ ფერისცვალება და მარცხნივ  მეომარი შუბით.

ფრესკებს შორის გვხვდება წარწერა, რომელის საშუალებითაც ხდება ტაძრის დათარიღება 965 წელი. წარწერაში მოხსენიებულია ნიკიფორე ბიზანტიის იმპერატორი და დავითი და მარია, ალანეთის მმართველები (ექსერიოკრატორები). თუმცა მათი ვინაობა დაზუსტებული არაა სამეცნიერო ლიტერატურაში. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ეს წარწერა დაკარგულია და მისი პოვნა დღეისთვის შეუძლებელია, აქედან გამომდინარე მსჯელობა და საუბარი ამ წარწერის შესახებ გვიწევს იმ ავტორებზე დაყრდნობით, რომლებმაც ის ნახეს და შეისწავლეს.